Vorige week eindigden we met het belang van het leggen van een fysiek, non-verbaal fundament voor het omgaan met stress en emoties. We spreken verder over de rol van borstvoeding daarin.Beatrijs zegt dat voor haar twee dingen belangrijk zijn bij borstvoeding: “Ik denk dat seksuele opvoeding begint bij de geboorte. De babyhersenen worden in een belangrijke fase verzadigd met oxytocine en dat is goed voor je stresscopingsysteem. En alle zogenaamde voedingsvoordelen…” Ze aarzelt, daagt de lactatiekundige in mij uit en zegt: “… dat geloof ik verder wel!” Nu schatert ze uit volle borst. Daarna gaat ze door op de waarde die ze ziet in de borstvoedingsrelatie tussen moeder en kind voor de latere seksuele ontwikkeling. “Aan de tepel zuigen zie ik als de eerste vorm van tongzoenen, van heel nauwe fysieke intimiteit.Uitgaande van de biologische blauwdruk mag een kind daar twee jaar of langer van genieten. Heel die tijd mag het kind zich verlustigen aan die borst, aan de geur en het lichaam van de moeder, terwijl zijn hersenen verzengd raken door oxytocine, endorfine en prolactine. Die totale verlustiging… en de overgave, de zelfregulering, het drinken en het ondertussen maar aaien met dat kleine handje… en uitreiken naar het gezicht en de mond van de moeder… fantástisch! Dat is naar mijn idee het fundament van een seksuele opvoeding.”

Ze ziet daar zowel voor jongens als meisjes een belangrijk leerproces weggelegd. “Jongens die lang borstvoeding krijgen, ontwikkelen een enorme bewondering en vertrouwdheid ten aanzien van het vrouwenlichaam en de grenzen ervan. Ze krijgen via de melk en via het zuigen de overvloedige oxytocine en endorfines binnen en dat ondersteunt een gunstige bedrading in dat brein. Via hun moeder kunnen meisjes leren om straks diezelfde non-verbale oxytocinedouches aan hun eigen kind te geven. Oxytocine is the word – ik ben van de oxytocinekerk!” We lachen er samen om, want ook ik ben een warm bewonderaar van dit belangrijke hormoon.

Ik vraag of er dingen zijn die ze moeilijk vond in haar werk.
“Door de basis die ik heb gekregen, zit er veel vertrouwen in mijn lichaam en dat kon ik in mijn vak goed gebruiken. Dat heeft mij altijd geholpen in mijn werk en daardoor zijn er geen grote dingen die ik lastig vond. Het meeste deed ik op mijn intuïtie en die werkte uitstekend!”
Toch brengt deze vraag haar bij haar eigen kindertijd, waarin ze opgroeide in een groot katholiek gezin in Brabant. Ze was de vierde van acht, met een moeder die eigenlijk voortdurend overvraagd was in de zorg voor de kinderen en de huisartsenpraktijk van haar man, de vader van Beatrijs. “De zomer waarin ik werd geboren, had mijn moeder toevallig een heel goede assistente in de praktijk en drie goede meisjes in huis, waardoor ze zich ontspannen voelde en ik langer dan de anderen borstvoeding heb gekregen. Daardoor heb ik het geluk gehad van een goede basis, denk ik. Mijn moeder was een heel lieve vrouw, maar ze was altijd wel overbezet en te druk met alles. Mijn vader was een echte patriarch, die bang was voor intimiteit. Hoewel ik me laafde aan zijn intellectuele inspiratie en aan mijn moeders zachtaardigheid en haar streven naar persoonlijke groei, zijn we als kinderen qua persoonlijke aandacht soms wel tekort gekomen. Daardoor kan onder hoogspanning de zelftwijfel soms enorm toeslaan.”

Er schiet haar nog een grote traumatische gebeurtenis in haar jonge leven te binnen, die van invloed is geweest op hoe ze met dingen kan omgaan. Ze kreeg als meisje van vier een virale hersenvliesontsteking en niet zij alleen, maar alle kinderen in het gezin. Eerst lagen ze met z’n allen geïsoleerd, maar toen een paar van de kinderen naar huis mochten en zij met haar kleine broertje achterbleef, zag ze haar ouders wekenlang niet. Ze dachten dat hun ouders hen waren vergeten; ze voelden zich totaal verlaten, konden niet meer lopen en hadden alleen nog de troost van elkaars nabijheid. Toen ze na zes weken werden opgehaald en thuisgebracht, leek iedereen heel vrolijk en dat paste totaal niet bij hoe zij zich voelde. “Dat was denk ik mijn eerste depressie. Ik implodeerde om te overleven en in benarde situaties in mijn leven vind ik het nog steeds moeilijk om met die emoties om te gaan. Ik kan heel lang volhouden, maar als álles tegenzit en het lukt echt niet… dan moet ik oppassen dat ik niet implodeer.”

Ze zegt dat ze er destijds echt een knauw van heeft gekregen, maar zich toch goed heeft kunnen ontwikkelen omdat ze de krachtige basis van de jaren ervoor al had. We spreken in dit verband over hoe ze aankijkt tegen het belang dat in Nederland wordt gehecht aan die eerste levensjaren.
Beatrijs: “Ik vind dat dat dit te weinig wordt gezien. Dat blijkt wel uit de duur van het bevallingsverlof. Sommige feministes spreken mij daar vaak op aan: ‘Daar heb je Beatrijs Smulders weer met haar zeugverlof!’ Ze maken er een scheldwoord van! Ik vind het ontbreken van continuïteit van zorg in de kinderopvang voor kleine baby’s schadelijk.”

Dit onderwerp raakt aan het idee van veiligheid of het ontbreken ervan en ik vraag haar of ze het begrip ‘toxische stress’ kent. “Ja, zeker! Wat ik daaronder versta, is dat een kind ingrijpende dingen meemaakt en heftige stress ervaart en niet het gereedschap heeft om die stress op te vangen en daarvoor ook niet bij zijn ouders terecht kan. We hebben, om te groeien, een zekere mate van tegenslag nodig. Dat is onvermijdelijk; zo zit de evolutie in elkaar. Kinderen worden als kwetsbare klompjes goud geboren en je moet proberen ze zo lang mogelijk heel te houden. De ontwikkeling van ons stresscopingsysteem via de bescherming door onze ouders is daarbij van levensbelang. Ouders kunnen je echter niet blijven beschermen, dus je moet ook een gezond ego ontwikkelen dat later in je leven die functie vervult. En als er dán tegenslag is, dan hoop je dat je stresscopingsysteem op een fundamenteel niveau sterk genoeg is om je daar doorheen te laten groeien. Soms lukt dat niet. Dan gaan mensen stuk. Vrouwen die als kind door hun vader misbruikt werden… dat is iets wat een kind nauwelijks kan verwerken. Dan ga je dicht en stuk en kost het heel veel moeite om weer heel te worden. De onveiligheid die je daardoor ervaart, heeft invloed op de rest van je leven.”

Ik vertel dat trauma ook wel wordt beschreven als een diepe wond in de geest, een verbroken verbinding met het zelf, en verlies van authenticiteit. Wanneer een wond goed kan genezen, ontstaat er minder littekenweefsel. Dat is belangrijk, want eigenschappen van littekenweefsel zijn dat het niet zo flexibel is, dat het niet meegroeit, dat het de boel op spanning zet als de rest wél groeit, en dat het weinig zenuwuiteinden heeft en daardoor sensitiviteit mist. Dat zijn eigenschappen die door trauma ook zichtbaar kunnen worden in de persoonlijkheid. Beatrijs ziet haar trauma van het ziekenhuis als litteken: “Gelukkig is de rest zo gezond dat ik ermee kan leven! Maar mensen zijn kwetsbaar en je hoeft soms maar drie keer op een heel gemene manier te horen dat je niks waard bent en dan ben je ergen al getraumatiseerd, omdat je gevoel van veiligheid wordt beschadigd en dat kan grote gevolgen kan hebben. Dan komt het aan op de kracht van het vroege fundament om je erdoorheen te slepen.”

We bespreken tot slot kort wat Beatrijs van belang acht voor het beleid voor een mooie start in het leven. “Ik vind de autonomie van vroedvrouwen in de eerste lijn heel belangrijk, zodat zij hun prachtige vak kunnen blijven uitoefenen en zwangeren en barenden kunnen blijven ondersteunen. Over de hele linie denk ik dat het tijd is dat vrouwen een grotere rol gaan spelen in de samenleving en veranderingsgericht te werk gaan. Helaas hebben vrouwen nog lang niet altijd toegang tot die macht; ze worden soms onsolidair met de verkeerde machtsmiddelen tegen elkaar opgezet, en ze worden niet opgevoed en gesocialiseerd om andere vrouwen te ondersteunen bij het opstoten in de vaart der volkeren. Maar het gaat steeds beter; gelukkig staan er hordes vrouwen klaar om een veranderende rol in de maatschappij te nemen, vrouwen die een wereld van verschil kunnen maken voor pasgeboren kinderen!”

We ronden af; ik dank Beatrijs voor haar tijd en het plezier dat we samen hebben gehad. Het is prachtig om te zien dat er in zoveel disciplines voorvechters zijn van het belang van gezonde, veilige eerste 1000 dagen in een mensenleven. Via haar boek ‘Bloed’ kunnen mensen een inkijkje krijgen in de start van haar leven als vroedvrouw. Mettertijd zullen het tweede en derde deel van de trilogie verschijnen, delen waaraan Beatrijs nu dagelijks werkt.

De zon schijnt als ik aankom op Amsterdam-Centraal. Ik klap mijn vouwfiets open en rijd over het drukke stationsplein aan de centrumkant richting de Prins Hendrikkade. Vlak na de Odebrug sla ik rechtsaf richting het grachtenpand van mijn interviewee van vandaag. Met mijn nu weer opgevouwen fiets beklim ik de acht treden van de trap naar de voordeur. Vanachter het smeedijzeren hek rondom het bordesje bovenaan kun je uitkijken over de afgemeerde schepen in de gracht en de panden aan de overkant van het water. Ik bel aan bij de linker van twee identieke, gespiegelde deuren met fraai houtsnijwerk, die op een derde van onderaf allebei een messing brievenbus hebben. De bovenste twee derde bestaat uit een ondoorzichtig reliëfglazen raam dat is versierd met een gietijzeren kunstwerk met bloemen en ronde krullen. Links naast de deur aan de muur, die is betegeld met witte, geglazuurde tegels met bloemen in twee tinten blauw, hangt een klein vitrine-altaartje met gebedskaarsen en een Mariabeeld. Nadat ik heb aangebeld, hoor ik stevige voetstappen op de vloer in de hal en dan opent de voordeur met een zwaai en staat er een breed lachende Beatrijs Smulders voor me. Ze verwelkomt me hartelijk en nadat ik mijn fiets in een hoekje heb gezet, lopen we over de witmarmeren vloer door de lange gang naar achteren, naar de woonkeuken waar we eerder al eens met elkaar in gesprek waren. We praten even bij, terwijl Beatrijs thee zet en dan gaan we van start.

Ik wil graag van haar horen hoe ze in dit vak is terechtgekomen. Dat is momenteel een veelbesproken en veelgelezen verhaal, want het eerste deel van de autobiografische trilogie waaraan ze schrijft, is recent uitgekomen en is getiteld ‘Bloed’. Ze beschrijft daarin uitgebreid haar fascinatie voor het vak. “Het kostte een tijdje voordat ik in de gaten had dat dit mijn bestemming was en eigenlijk ben ik er via de seksualiteit in beland. Als meisje stond ik al heel vrolijk in dat onderwerp; dat idee van een positief gevoel over seksuele energie droeg ik altijd bij me. Jaren later, toen ik eenmaal verloskundige was, realiseerde ik me dat ik een kind eigenlijk zie als het gematerialiseerde resultaat van seksuele energie. Je bedrijft samen de liefde, dat leidt tot een bevruchting en in wezen is dat een via seks gematerialiseerde vorm van liefde – het kostbaarste wat je kunt hebben, de verbinding tussen twee mensen die elkaar liefhebben en waaruit een goudklompje voortkomt. Ik heb soms een discussie in mijn hoofd met Rutger Bregman, die in zijn boek zegt dat de meeste mensen deugen, maar ik zeg dat álle mensen deugen bij hun geboorte. Daarna wordt er helaas veel beschadigd en raken veel mensen getraumatiseerd. Op dit moment zie ik in de maatschappij namelijk nog veel onderdrukking en te veel machtswellust. Dat zijn de thema’s waarmee ik in mijn vak mijn hele leven bezig ben geweest.

Wat ik zie, is onder andere dat we in de westerse gezondheidszorg de baring steeds vaker medicaliseren. Daardoor wordt bevallen voor veel vrouwen een ontkrachtende ervaring. Dat is zeer spijtig, want als je vrouwen tijdens de bevalling op een goede manier begeleidt, dan is een bevalling juist een bekrachtigende gebeurtenis, iets waardoor je een positieve energie ervaart. Dan werken de zwangerschap en de bevalling liefde-ontketenend, zeker ook als dat kind uit je komt. Dat werkt je leven lang door, zowel naar jezelf als naar je kind. De hormonen tijdens een baring zonder medicatie helpen daarbij: oxytocine, prolactine, endorfines… ze helpen bij het ontstaan van liefdesgevoelens en de ‘love gaze’, de eerste blik die moeder en kind uitwisselen als ze allebei helemaal bedwelmd zijn door die mooie mix van hormonen. De borstvoedingsrelatie is een voortzetting hiervan. De hersenen en het lichaam van een baby die borstvoeding krijgt, worden nog maanden na de geboorte gemarineerd in oxytocine en endorfine, de hormonen van geluk, verbinding en empathie. Ik ben ervan overtuigd dat borstvoeding de toekomstige gevoelens van empathie in een kind bevordert. Een kind dat geruime tijd aan de borst mag zijn, krijgt daarmee een geschenk voor het leven. Zo’n kind krijgt namelijk de kans om in de non-verbale fase van het leven het lichaamsbewustzijn optimaal te ontwikkelen. Dat helpt om rechtstreeks te genieten van wat er is, zonder de tussenkomst van de dwang van woorden en gedachten. Daar kan geen mindfullnesstraining tegenop, tegen zo’n start!”

Ik vraag haar hoe ze kijkt naar die goede start, wat voor periode ze daaraan koppelt.
“Dat eerste jaar is cruciaal. Dat we het als samenleving vrouwen en kinderen nog steeds aandoen om die kleintjes na drie maanden naar een crèche te brengen… dat beschouw ik als een grote dwaling. Het is belangrijk om in de eerste 1000 dagen van je kind te investeren. Dat houdt in dat beide partners minder zouden moeten kunnen werken, niet alleen moeders, maar ook hun partners, zodat partners de moeders kunnen ondersteunen in de zorg voor de baby. Dat is belangrijk voor de hechting en voor de ontwikkeling van het brein, dat in de eerste jaren zo ongelooflijk snel groeit. De hele zwangerschap was het kind in de buik en is er een fijngevoelige hormonale afstemming ontstaan, die zich tijdens de bevalling en daarna via de borstvoedingsrelatie voortzet. Die rol kan niemand overnemen; die borst kan niemand vervangen. Mensenkinderen worden evolutionair gezien allemaal prematuur geboren; een baby is als het ware nog een larf, die net als bij de grote apen gewoon nog minimaal negen maanden tegen de borst geplakt zou moeten zijn. Onze intellectuele, rationele, feministische frames zeggen: ‘Nee, hoor! Na drie maanden kan het kind best naar de opvang!’ Ik ervaar dat als de hedendaagse vervreemding, waartoe vrouwen door de wet worden gedwongen. Ik ben blij te zien dat er in Nederland naast de moeders ook heel veel vaders zijn die parttime gaan werken als hun kinderen klein zijn. Dat is mooi en het thuiswerken tijdens de coronacrisis heeft zichtbaar gemaakt dat daar veel meer mogelijk is dan we dachten.”

Beatrijs steekt een lofdicht af op vrouwen als Hedy d’Ancona en Sigrid Kaag die, toen hun kinderen eenmaal groter waren, zich alsnog volop in de politiek stortten en prachtige carrières opbouwden. Ze vindt dat vrouwen het lef mogen hebben om samen met hun partner hun carrière te plannen en te zorgen dat beiden daarin tijd inruimen voor de zorg voor de kinderen. Ze realiseert zich dat niet iedereen er op die manier naar kijkt, maar “borstvoeding is cruciaal voor het menselijk fundament, niet alleen voor de voeding, de antistoffen en de hechting, maar vooral ook voor een gezonde ontwikkeling van de hersenen en een gezond stresscopingsysteem. Dat was lange tijd een uitspraak die je veel kritiek kon opleveren, maar inmiddels heeft de wetenschap duidelijk laten zien hoe belangrijk die stressregulatie in de vroege jaren is, dus ik wil dat punt tóch graag maken!” Ze lacht hardop en slaat vastberaden met de vuist op tafel.

We spreken over wat Beatrijs ziet als de essentie van haar werk als vroedvrouw.
“Nou, ik zie twee dingen… ik vind het belangrijk om de autonomie van vrouwen te ondersteunen en bevorderen, zodat baren een seksuele, bevrijdende en bekrachtigende ervaring is. Daarnaast zie ik een baring die zo verloopt, ook als een manier om oude pijn te helen, om heel te worden, als vrouw en als moeder. Moeder worden is een belangrijk proces in een vrouwenleven en wanneer je dat op een bekrachtigende manier kunt doen, dan is dat liefde-ontketenend en een versterkende factor in de harmonie met jezelf. En dát helpt weer bij de hechting met het kind en met de harmonie tussen jou en je kind. Daarmee voed je de non-verbale vertrouwensband. Je wordt verliefd op je kind en die verliefdheid, die ontketening van de liefde, die vormt de basis, wat er daarna ook nog allemaal voor vreselijks kan gebeuren. Als een kind de eerste paar jaren in veiligheid de wereld mag ontdekken en van de ouders kan leren hoe je op een goede manier kunt omgaan met stress en emoties, dan leg je een woordeloos, non-verbaal fysiek fundament. Dat zit dan in je lichaam; daar kun je bij stress altijd op terugvallen, dat straal je uit. Dat zit in de bedrading van je hersenen en dat ondersteunt een stevig stresscopingsysteem.”

Volgende week spreken we door over de rol van borstvoeding en oxytocine, over het belang van een goed fundament voor het te boven komen van traumatische ervaringen, en over het belang van veiligheid.